|
|
 Początki
opactwa sięgają XIII wieku. Jego fundatorem był wojewoda poznański Mikołaj
Bronisz. Akt fundacyjny podpisany został 29 stycznia 1230 w Poznaniu, na
dworze księcia wielkopolskiego Władysława Odońca. Wśród świadków wystawienia
dokumentu figuruje między innymi kasztelan zamku międzyrzeckiego
Teodor. Opactwem macierzystym dla projektowanego klasztoru było
położone w pobliskiej Brandenburgii Lehnin. Pierwsi zakonnicy
przybyli do Gościkowa w 1236 roku. Opactwo szybko się rozwijało,
stając się z czasem właścicielem wielkich dóbr ziemskich.
Pierwszy
kościół klasztorny zbudowany został w drugiej połowie
XIII wieku, zapewne przez budowniczych z macierzystego Lehnin.
Schemat tej wczesnogotyckiej świątyni nie odbiegał od stosowanych
wówczas rozwiązań cysterskich.
Była to ceglana, trójnawowa bazylika z transeptem. Nie zachowana
partia wschodnia składała się z prosto zamkniętego prezbiterium oraz dwóch niższych kaplic
bocznych. Równocześnie z budową kościoła po jego stronie południowej
powstały obiekty klasztorne. Rozmieszczono je wokół niewielkiego
wewnętrznego dziedzińca zwanego wirydarzem. W połowie XIV wieku,
przypuszczalnie wskutek rozsunięcia się fundamentów, nastąpiła
katastrofa budowlana.
Zniszczeniu uległa wschodnia partia kościoła. Odrestaurowano ją w
zmienionej formie, rezygnując z transeptu, prezbiterium i kaplic
bocznych. Nowe prezbiterium powstało w przebudowanym przęśle
wschodnim nawy głównej. W 1397 roku biskup poznański Mikołaj
Kurowski dokonał uroczystej konsekracji odbudowanej świątyni.
W początkowym okresie istnienia opactwa mnisi paradyscy byli wyłącznie
Niemcami. Chcąc zmienić tą sytuację, Władysław Łokietek w 1327 roku
podpisał dokument, na mocy, którego klasztor przeszedł
pod opiekę króla polskiego. Ostateczna polonizacja klasztoru
nastąpiła w 1538 roku, kiedy to król Zygmunt Stary wydał postanowienie,
że opatem w Paradyżu może być tylko Polak.
Pomyślny okres dziejów opactwa przerwany został w XVII wieku z
powodu wielkiego pożaru, jaki wybuchł w kwietniu 1633 roku.
Zniszczeniu uległa wtedy wschodnia część kościoła oraz zabudowania
klasztorne. W latach następnych trwała odbudowa spalonych części
budowli. Kolejny pożar miał miejsce w 1722 roku. Restaurację
ostatecznie zakończono w 1739 roku. W połowie XVIII wieku wnętrze
świątyni zostało zbarokizowane. Wtedy też powstała dwuwieżowa
fasada kościoła. Jej projekt przypisuje się nadwornemu architektowi
królewskiemu – Karolowi Marcinowi Frantzowi. | |
|
|
W
drugiej połowie XVIII wieku wzniesione zostały nowe zabudowania klasztorne;
usytuowano je po wschodniej stronie założenia gotyckiego. Przebudowana
została tez – w duchu klasycystycznym – środkowa część fasady kościoła.
Wszystkie prace zakończone zostały w latach 1787 – 1788. W ich wyniku
opactwo uzyskało charakter późnobarokowy, zachowany bez większych zmian do
dnia dzisiejszego.
 W
1793 roku w wyniku drugiego rozbioru Polski Gościkowo przeszło pod panowanie
Prus. Od tego momentu rozpoczął się okres powolnego upadku klasztoru. klasztoru.
W 1796 roku większa część posiadłości klasztornych została
skonfiskowana; resztę dóbr przejęło państwo pruskie
w 1810 roku. W 1834 roku nastąpiła kasata zakonu. Opuszczone przez
mnichów zabudowania przeznaczono na siedzibę Królewskiego
Katolickiego Seminarium Nauczycielskiego. Po jego przeniesieniu do
Międzyrzecza (1926 rok) mieściła się tu średnia
szkoła ogólnokształcąca. Po 1945 roku kościół wraz z klasztorem
służył jako magazyn wojskowy. W 1947 roku obiekt przejęty został
przez księży salezjanów, którzy prowadzili
tu szkołę zawodową. Od 1952 roku budynki służą Diecezjalnemu
Seminarium Duchownemu.
|
|
|
W latach 1965 – 1970 kościół oraz zabudowania klasztorne zostały
gruntownie odremontowane. Prace obejmowały między innymi wzmocnienie
fundamentów wież i renowację wnętrza świątyni, założenie instalacji
centralnego ogrzewania w klasztorze oraz odnowienie elewacji całego zespołu.
Zespół pocysterski usytuowany jest w zachodniej części wsi. W
jego skład wchodzi kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i Św. Marcina oraz
przylegające do niego od wschodu i południa zabudowania klasztorne. Dojście do kościoła
umożliwia furta klasztorna, prowadząca na dziedziniec (dawny ogród przyklasztorny założony w XVI).
Dziedziniec zdobi pięć rokokowych rzeźb z około połowy XVIII wieku.
Przedstawiają one świętych: Marcina, Benedykta, Bernarda, Floriana i Mikołaja.
Przed fasada świątyni wznosi się pochodząca z 1775 roku kamienna
figura Najświętszej Marii Panny w otoczeniu świętych. Zewnętrzna
architektura opactwa prezentuje formy późnobarokowe. Kościół jest
trójnawową bazyliką z prosto zamkniętym prezbiterium od strony
wschodniej. Prezbiterium otacza obejście (ambit), zajmujące miejsce
dawnego transeptu. Przy ambicie znajdują się dwie okrągłe kaplice
(kaplica południowa z zewnątrz jest niewidoczna). Podobna kaplica
przylega do zachodniego przęsła północnej nawy bocznej.
W podziemiach nawy i kaplic znajdują się krypty grobowe. Od południa
do kościoła przylegają zabudowania klasztorne. Nawę główną nakrywa
dach dwuspadowy, nawy boczne oraz obejście – dachy pulpitowe.
Elewacje pierwotnie były licowane cegłą, obecnie są otynkowane.
Elewacja północna jest oszkarpowana. Okna, początkowo ostrołukowe, w
czasie nowożytnej modernizacji otrzymały zamknięcia półkoliste.
Bardzo okazale przedstawia
się dwuwieżowa elewacja zachodnia. Znajduje się tu ujęte portalem
główne wejście do kościoła. Portal zwieńczony jest rzeźbą
przedstawiającą Św.Marcina. Ponad wejściem znajduje się balkon.
Środową część fasady wieńczy trójkątny fronton z katuszem herbowym
oraz krzyżem. Wieże posiadają ścięte, ujęte pilastrami narożniki.
Wieńczą je miedziane hełmy z latarniami. Podobny hełm nakrywa
trzecią wieżę, nadbudowaną ponad dachem korpusu świątyni. We wnętrzu
kościoła zachowały się niektóre pierwotne, trzynastowieczne elementy wczesnogotyckie. Mowa tu o nakrywających nawy sklepieniach
krzyżowo-żebrowych o bogato profilowanych żebrach. Niektóre zworniki
sklepienne i wsporniki żeber posiadają dekoracje o motywach
zoomorficznych lub roślinnych (gryf, bazyliszek, winna latorośl,
liście dębu itp.) Pozostałością z okresu gotyku jest też fragment
fresku, umieszczony na zachodniej ścianie nawy południowej. Nie zachowały się natomiast pierwotne
ostrołukowe arkady miedzynawowe: w okresie siedemnasto i
osiemnastowiecznej barokizacji zastąpiono je arkadami zamkniętymi
półkoliście. Wyposażenie wnętrza reprezentuje wysoką klasę
artystyczna. Na czoło wysuwa się tu regencyjny ołtarz główny,
ufundowany przez opata Jana Szczukę, wykonany w cysterskich warsztatach rzeźbiarskich w
śląskim Lubiążu.
Konsekracja ołtarza nastąpiła w roku 1739. Ołtarz reprezentuje typ architektoniczny.
W polu centralnym umieszczono wielki obraz przedstawiający
Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny. Jest to pochodzące z
przełomu XVII i XVIII wieku dzieło J.C.Schafflera.
Po obu stronach obrazu ustawiono figury świętych: Piotra, Grzegorza,
Augustyna oraz Hieronima, Ambrożego i Pawła. W górnej kondygnacji
ołtarza znajduje się obraz Św.Marcina
z Tours oraz rzeźby świętych ( Wojciecha , Benedykta z Nursji,
Bernarda z Clairvaux i Stanisława Biskupa). Ołtarz wieńczy figura
Archanioła Michała, trzymającego na łańcuchu pokonanego szatana.
Przed ołtarzem głównym, po obu stronach prezbiterium, znajdują
się stalle (ławy dla zakonników) z końca XVIII wieku. Także one są
dziełem warsztatów lubiąskich.
Zaplecki stall zdobią medaliony z popiersiami świętych cysterskich.
Na uwagę zasługujerównież bogato złocona barokowa ambona, wspierająca się na figurze
trzymającego Biblię anioła, zwieńczona baldachimem ozdobionym rzeźbionymi pesonifikacjami cnót.
Na ścianach nawy głównej zawieszono szereg siedemnasto i
osiemnastowiecznych obrazów o tematyce religijnej, między innymi
Boże Narodzenie z końca XVII wieku, uważane za jeden z
najcenniejszych obrazów Paradyża. W przęśle zachodnim, nad wejściem
głównym umieszczona jest wsparta na półkolistej arkadzie empora
muzyczna. Balustradę empory zdobią kartusze z herbami Korony i Litwy
(Orzeł i Pogoń) oraz z herbem Stanisława Augusta Poniatowskiego
(Ciołek), niżej – herb fundatora opactwa, Mikołaja Bronisza (Wieniawa).
Organy kościelne, dzieło J.G.Petera, powstały w połowie XVIII wieku.
Wiele cennych ołtarzy i obrazów znajduje się w nawach bocznych,
obejściu prezbiterium oraz kaplicach.
Od południa do kościoła przylegają zabudowania pierwotnego
klasztoru. Rozmieszczono je wokół niewielkiego wirydarza. Wirydarz
otoczony jest sklepionymi kolebkowo krużgankami o ostrołukowych
arkadach. W skrzydle wschodnim klasztoru znajdował się kapitularz. w
skrzydle południowym – refektarz (jadalnia). Po wschodniej stronie
kościoła i pierwotnego klasztoru znajdują się nowsze,
osiemnastowieczne skrzydła, rozmieszczone wokół większego,
prostokątnego wirydarza. Wszystkie budynki – łącznie z częścią
starszą – posiadają jednolity, późnobarokowy charakter. Wnętrza
dawnego klasztoru nie są udostępniane zwiedzającym.
Gościkowo
leży na obszarze krajobrazu chronionego. Na położonym na południowy
zachód od Gościkowa jeziorem Paklicko Wielkie, na
półwyspie mieści się ośrodek wczasowy, a na jego wschodnim krańcu
rezerwat leśny "Dębowy Ostrów".
Na północ od wsi, przy drodze do Międzyrzecza znajduje się punkt widokowy.
|